Ses: İnsanlar duygu ve düşüncelerini dil aracılığıyla aktarırlar. Dil sözcüklerden oluşur. Sözcükler seslerden oluşan anlamlı bütünlerdir.

Ses, dilin söylenen ve duyulan en küçük parçasıdır. Harfler, sesleri yazıda gösteren işaretlerdir.

Dilimizde sesler ünlü ve ünsüz olmak üzere ikiye ayrılır.

Ünlüler (Sesliler): Ses yolunda herhangi bir engele çarpmadan çikan seslere ünlü denir. Dilimizde sekiz ünlü harf vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Ünlü harflerin her birinin üç özelliği vardır.

Aşağıdaki tabloda ünlüler bu özelliklerine göre gruplandırılmıştır:

Düz

Yuvarlak

GENÄ°Åž DAR GENÄ°Åž DAR
KALIN a ı o u
İNCE e i ö ü
Büyük Ünlü Uyumu

Bu uyuma kalınlık-incelik uyumu da denir. Bir sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur.
çalışmak, okullarımız, etkisiz, öğrenciler…

Yukarıdaki örneklerde sözcükler, kalınlık-incelik bakımından uyumlu olduklarından büyük ünlü uyumuna uymaktadır.

Örnek Soru – 1

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?

A) sınırlı
B) görgülü
C) bakımsız
D) meraklı

Yanıt: D

Örnek Soru – 2

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük sesli uyumu aranır?

A) Kütüphane B) Söz
C) Öğrenci D) Televizyon
(1991-KLJ)

Yanıt: C

Aşağıdaki ekler tek biçimli olduğu için büyük ünlü uyumuna uymaz:

-yor ==> geliyor

-ken ==> koÅŸarken

-leyin ==> akÅŸamleyin

-(ı)mtırak ==> ekşimtırak

-ki ==> bununki

-daÅŸ ==> meslektaÅŸ

Küçük Ünlü Uyumu

Bu uyuma düzlük-yuvarlaklık uyumu da denir. Küçük ünlü uyumunda iki kural vardır:

a. Bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa onu takip eden hecelerde düz ünlüler bulunur:

kitaplık, erdemli…
b. Bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa bu heceyi izleyen ilk hecede düz-geniş ünlü (a, e) veya dar-yuvarlak ünlü (u, ü) bulunur:

okumaktan, örnekler, umutlar…

Uyarı: Küçük ünlü uyumunda hece takibi vardır. Yani birinci heceyle ikinci, ikinci heceyle de üçüncü hecenin uyumlu olması gerekir:

gözlerimiz, gördükleri, öğrenci…

Ünlü uyumlarının aranmadığı sözcükler:

Tek heceli sözcük: ev, sert, ilk…
BirleÅŸik sözcükler: birkaç, Karagöz, ilkokul…
Yabancı sözcükler: medya, kaset, ÅŸeffaf…

Örnek Soru – 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük küçük ünlü uyumuna uymamaktadır?

A) Soğanı iyice kavur.
B) Dergileri rafa diziver.
C) Artık bu masal kabak tadı verdi.
D) Gölün suyu çekildi.

Yanıt: A

Ünsüzler (Sessizler)

Ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslere ünsüz denir.

Dilimizde yirmi bir ünsüz vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere yumuşak ünsüzler adı verilir: b, c, d, g, ğ, j, I, m, n, r, v, y, z.

Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere sert ünsüzler adı verilir: ç, f, h, k, p, s, ş, t.

Türkçede Hece Çeşitleri

Bir solukta çıkarılan ses ya da ses birliğine hece denir.

Hece sayısını ünlüler belirler. Bir sözcükte kaç tane ünlü varsa o kadar hece vardır. ÖrneÄŸin, “bek-let-ti” sözcüğünde üç ünlü bulunduÄŸundan bu sözcük üç hecelidir.

Dilimizde altı çeşit hece vardır:

1. Bir ünlüden oluşan heceler: o, a
2. Bir ünsüz, bir ünlüden oluÅŸan heceler: su, bu, ne…
3. Bir ünlü, bir ünsüzden oluÅŸan heceler: ev, at, ol, es…
4. Bir ünlü, iki ünsüzden oluÅŸan heceler: üst, art, ilk…
5. Bir ünsüz, bir ünlü ve bir ünsüzden oluÅŸan heceler: bak, yer, yat…
6. Bir ünsüz, bir ünlü ve iki ünsüzden oluÅŸan heceler: Türk, dert, kırk…

SES OLAYLAR

Ünsüz Yumuşaması

Türkçe sözcüklerin sonunda “b, c, d, g” yumuÅŸak ünsüzleri bulunmaz; bunların yerine “p, ç, t, k” sert ünsüzleri bulunur, “p, ç, t, k” ile biten bir sözcüğe ünlü ile baÅŸlayan bir ek getirildiÄŸinde
“p>b’ye,

ç>c’ye,

t>d’ye,

k>g, ÄŸ’ye”

dönüşür. Bu ses olayına ünsüz yumuşaması denir.

çorap-ı > çorabı
kaşık-ı > kaşığı
renk-i > rengi
kurt-u > kurdu
amaç-ı > amacı
Uyarı: Özel adlarda, çoğu tek heceli sözcüklerde ve yabancı sözcüklerde ünsüz yumuşaması olmaz.

Zonguldak’a
Burak’ı
kat-ı>katı
çöp-ü>çöpü
jilet-i>jileti
hukuk-u> hukukupo

Örnek Soru – 4

Aşağıdaki kelimelerden hangisine sesliyle başlayan bir ek getirildiğinde yumuşama görülmez?
A) Kırbaç B) Yatak
C) Devlet D) Kebap
(1993-DPY)

Yanıt: D

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)

Türkçede sert ünsüzlerle (p, ç, t, k, s, ÅŸ, f, h) biten sözcüklere “c, d, g” ünsüzleri ile baÅŸlayan bir ek getirildiÄŸinde ekteki “c, d, g” ünsüzleri “ç, t, k”ye dönüşür. Bu duruma ünsüz sertleÅŸmesi ya da ünsüz benzeÅŸmesi denir.

sınıf – ça ==> sınıfça,
git – di ==> gitti,
Türk – çe ==> Türkçe,
aÄŸaç – da ==> aÄŸaçta,
savaÅŸ – çı ==> savaşçı,
sabah – dan ==> sabahtan,
matkap – dan ==> matkaptan …
* Rakamlara ek getirilirken de sert ünsüz uyumu kuralına uyulur.

1973′de deÄŸil, 1973′te olmalı. Çünkü 3(üç) ç ile bittiÄŸinden d ile baÅŸlayan ek t ile baÅŸlamalı.
Saat 5′de deÄŸil 5′ te,
1994′de deÄŸil 1994′te…

Örnek Soru – 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sert ünsüz benzeşmesine örnek vardır?

A) Bu sokağın yolları çok bozuk.
B) Baskın basanındır, derler.
C) Kapalı yollar bir bir açılıyor.
D) Her söze hemen inanır.
(1993-DPY)

Yanıt: B

Kaynaştırma (Koruyucu) Ünsüzleri

Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz. Ãœnlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile baÅŸlayan ekler gelecek olursa bu iki ünlü arasına “y-ÅŸ-s-n” ünsüzlerinden biri girer.
masa-s-ı
masa-y-ı
bahçe-s-i
bahçe-y-i
iki-ÅŸ-er
altı-ş-ar
Uyarı: Kaynaştırma ünsüzleri sözcüğün kökünde aranmaz.

kayık, kaşık…
Bu sözcüklerdeki altı çizili ünsüzler kaynaştırma değildir.

Örnek Soru – 6

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde kaynaştırma ünsüzü yoktur?

A) Yirmişer B) Kapıya
C) Halısı D) Düğünün

Yanıt: D

Ulama

Ulama, ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, önceki sözcüğün son ünsüzünün sonrakinin başına eklenerek okunmasıdır.
sabah oldu
açık alan
Onlar ile korularda el ele tutuÅŸun.
Uyarı: Aralarında noktalama işareti bulunan sözcükler arasında ulama olmaz.

“KardeÅŸim, eve geldi.”
Bu cümlede belirlenen yerde ulama yoktur.

Örnek Soru – 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ulama yoktur?

A) Sultan Murat eydür, gelsün göreyim.
B) Nice kahramandır ben de bileyim.
C) Vezirlik isterse üç tuğ vereyim.
D) Yiğitlere serdar oldu Genç Osman.
(1993 DPY)

Yanıt: B

Ünlü Daralması

Åžimdiki zaman eki “-yor”daki “y” sesi kendinden önce gelen geniÅŸ ünlüleri (a, e) daraltıp “ı, i, u, ü”ye dönüştürür.

ara – yor > arıyor
temizle – yor > temizliyor
görme – yor > görmüyor
unutma – yor > unutmuyor
de – yor > diyor
* Kimi zaman kaynaÅŸtırma harfi “y”nin de böyle bir daralmaya yol açtığı görülür.

ye – y – ecek > yiyecek
de – y – e > diye …

Ünlü (Hece) Düşmesi

İkinci hecelerinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan sözcüklere, ünlü ile başlayan ekler getirildiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Bu kurala ünlü düşmesi veya hece düşmesi denir.
alın -ı > alnı
nabız -ı > nabzı
nesil – i > nesli
sabır – im > sabrım
oÄŸul – u > oÄŸlu
kayın-ı > kaynı
devir – im > devrim
ayır – ıl > ayrıl
ileri – le > ilerle
sıyır – ık > sıyrık
* Birleşik sözcük yapılırken de hece düşmesi olabilir:

kayıp olmak > kaybolmak
sabır etmek > sabretmek
devir etmek > devretmek

Ünsüz Düşmesi

Sonunda “k” sesi olan sözcükler küçültme ekleri “-cık, -cik, -cek, -cak” ve “-I” yapım ekini aldığında, sözcüğün sonundaki “k” sesi düşer.

minik-cik > minicik
ufak-cık > ufacık
alçak-l >alçal-
küçük-l- >küçül-

Örnek Soru – 8

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde sessiz düşmesi yoktur?

A) Küçücük B) Büyücek
C) Ufacık D) Kısacık
(1993 DPY)

Yanıt: D

Örnek Soru – 9

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ses düşmesi vardır?

A) Biricik B) Ufacık
C) Azıcık D) İncecik
(1994 EML)

Yanıt: B

Ünlü Türemesi

Küçültme eki “-cık, -cik” bazı sözcüklere eklenirken bu ekten önce bir ünlünün türediÄŸi görülür.

bir-cik > bir-i-cik,
dar-cık > dar-a-cık
az-cık > az-ı-cık
genç-cik > genc-e-cik

Ünsüz Türemesi

Dilimize giren bazı yabancı sözcükler “etmek, olmak” fiilleriyle birleÅŸik fiil oluÅŸturduklarında ya da ünlü ile baÅŸlayan bir ek aldıklarında, bu sözcüklerin asıl biçimlerinde olan ikinci ünsüz ortaya çıkar.

his et- > hisset-
hal et- > hallet-
ret et- > reddet-
af ol- > affol-
af-ı > affı
hak-ım > hakkım
zan-ım > zannım

Sözcük Vurgusu

Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha baskın okunmasıdır.

Türkçe sözcüklerde vurgu genelde son hecededir: çilek, saÄŸlık, okul, kitap …

Ekler vurguyu üzerlerine alır: çiçekler, kitapçı, arkadaşım …

Olumsuzluk eki -ma, -me vurguyu kendinden önceki hecede bırakır: bekletme, baÅŸlama, anlamıyor…

Yer adlarında vurgu ilk hecede veya orta hecede olabilir: Aydın, Ordu, Erzurum; Ä°stanbul, Edirne, Denizli …

PekiÅŸtirilmiÅŸ sözcüklerde ve ünlemlerde vurgu ilk hecededir: masmavi, sımsıcak, tertemiz …

Örnek Soru – 10

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgu son hecededir?

A) Gitmiyor B) Ağaçlar
C) Ankara D) YemyeÅŸil

Yanıt: B

Türkçe Sözcüklerin Bazı Özellikleri

Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz: kanaat, ÅŸiir, saat…
Türkçe sözcüklerde bir kökte aynı iki ünsüz yan yana bulunmaz: dikkat, millet…
Türkçe sözcükler iki ünsüzle baÅŸlamaz: krem, priz, tren, pratik…

Bu yazıyı okuduysan bunlarada bak

• 6. sınıf türkçe konu anlatımı-Yazım (Ä°mla) Kuralları (6. Sınıf)