İş, oluş, hareket bildiren sözcüklere fiil (eylem) denir. Fiiller, varlıkların yaptığı işleri, oluşları ya da kılışları zamana ve kişiye bağlayarak anlatan kelimelerdir.

bilmek, görmek, anlatmak, yürümek, sormak, tanımak, yazmak…

Yağmur sabaha kadar yağdı.

İyi davranmıyor çocuklarına.

Yüksekçe bir duvardan atladı.

Bizi ne anlar, ne dinlerdi.

Yukarıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcükler iş, oluş ve hareket bildirdiklerinden eylemdir.

Türkçede kimi eylemler oluş bildirir, kimi eylemler durum bildirir, kimi eylemler de kılış bildirir.

OluÅŸ Bildiren Eylemler

Oluş bildiren eylemlerde bir durumdan başka bir duruma geçiş söz konusudur. Çoğunlukla da bu geçiş gözle takip edilemez.

sararmak, yeÅŸermek, çürümek, büyümek, iyi leÅŸmek…

Durum Bildiren Eylemler

Durum bildiren eylem bir nesneye yönelik olmayan, bir durumdan başka bir duruma geçişin söz konusu olmadığı fiillerdir.

bakmak, üşümek, baÅŸlamak, aÄŸlamak, durmak…

Kılış Bildiren Eylemler

Bu tür eylemler bir nesneye, varlığa yöneliktir.

okumak, bilmek, unutmak, temizlemek, görmek…

Örnek Soru:

AÅŸağıdakilerin hangisindeki eylemler, sırasıyla “durum”, “oluÅŸ” ve “kılış” bildirmektedir?

A) Gitmek – uzamak – yıkamak

B) Sormak – gülmek – tanımak

C) Batmak – ekÅŸimek – varmak

D) Vermek – ütülemek – üzülmek

Cevap: A

Fiillerde Kişi (Şahıs)

Fiildeki işi, oluşu gerçekleştiren varlığa kişi denir.

Fiillerde kişi, eylemin sonuna eklenen eklerle göste rilir.

	I. Tip	II. Tip	III. Tip
I. Tekil KiÅŸi Ekleri	-im	-m	-
II. Tekil KiÅŸi Ekleri	-sin	-n	-
III. Tekil KiÅŸi Ekleri	-	-	-sin
I. Çoğul Kişi Ekleri	-iz, -lim	-k	-
II. Çoğul Kişi Ekleri	-siniz	-niz	-im, iniz
III. Çoğul Kişi Ekleri	-ler	-ler	-sinler

1. Tip kiÅŸi ekleri:

* okuyor - um

* okuyor - uz

* okuyor - sun

* okuyor - sunuz

* okuyor -

* okuyor - lar

2. Tip kiÅŸi ekleri:

* okudu - m

* okudu - k

* okudu - n

* okudu - nuz

* okudu -

* okudu - lar

3. Tip kiÅŸi ekleri:

* -

* oku

* oku - sun

* -

* oku - y – un, (oku – y - unuz)

* oku - sunlar

Fiillerde Kip:

Fiiller, zaman ve anlam özelliklerine göre çeşitli ekler le biçimlenir. Bu biçimlere kip denir.

Türkçede haber (bildirme) ve dilek (isteme) kipleri olmak üzere iki tür kip vardır.

A. Haber (Bildirme) Kipleri

Eylemlerdeki işi, oluşu ve hareketi belli bir zaman kavramı içinde bildiren kiplerdir.

Haber kiplerinde zaman kavramı vardır.

Haber kipleri; görülen, duyulan geçmiş zaman, şim diki zaman, gelecek zaman ve geniş zaman olmak üzere beşe ayrılır.

a)  Görülen (-di’li) SeçmiÅŸ Zaman

Fiillere -di, -di, -du, -dü; -ti, -ti, -tu, -tü eklerinden uygun olanı getirilerek yapılır. Eylem konuşma anın dan önce yapılmıştır. Söyleyen kişi eylemi yapmıştır ya da görmüştür.

Olumlu	Olumsuz	Olumlu-Soru
Sordum	Sormadım	Sordun mu?
Sordun	Sormadın	Sordun mu?
Sordu	Sormadı	Sordun mu?
Sorduk	Sormadık	Sorduk mu?
Sordunuz	Sormadınız	Sordunuz mu?
Sordular	Sormadılar	Sordular mı?

* Dünkü maçı ben de izledim.

* Tatilde hepimiz çok eğlendik.

* Bunları bize siz söylediniz.

* Partiye katıldık, ailesiyle tanıştık.

* Gece yarısına doğru şehirden ayrıldık.

b)  Duyulan (-miÅŸ‘li) GeçmiÅŸ Zaman

Fiillere -mış, -miş, -muş, -müş eklerinden uygun ola nı getirilerek yapılır. Eylem konuşma anından önce yapılmıştır. Söyleyen kişi eylemi yapmamıştır, başka sından öğrenmiştir.

Olumlu	Olumsuz	Olumlu-Soru
Vurmuşum	Vurmamışım	Vurmuş muyum?
Vurmuşsun	Vurmamışsın	Vurmuş musun?
Vurmuş	Vurmamış	Vurmuş mu?
Vurmuşuz	Vurmamışız	Vurmuş muyuz?
Vurmuşsunuz	Vurmamışsınız	Vurmuş musunuz?
Vurmuşlar	Vurmamışlar	Vurmuşlar mı?

* Arkadaşlarına her şeyi anlatmış.

* BeyoÄŸlu’nda yeni bir dükkân açmış.

* Yangın kısa sürede söndürülmüş.

** Duyulan (-miÅŸ’li) geçmiÅŸ zaman kipinde yapılan iÅŸin sonradan farkına varma veya gerçekleÅŸen bir deÄŸiÅŸi mi fark etme anlamı da vardır.

* Akşam maçı izlerken uyumuşum.

* Yine dudakların çatlamış.

* Çay çok demli olmuş.

Örnek Soru:

AÅŸağıdaki cümlelerin hangisinde “-mış, -miÅŸ” eki eyleme baÅŸkasından duyma anlamı katmamıştır?

A) Dün okul arkadaşlarıyla buluşmuş.

B) Suçluları o yakalatmış.

C) Başka bir yere taşınmışlar.

D) Bu ağaçlar da çürümüş.

Cevap: D

c) Åžimdiki Zaman

Fiillere -yor, -(ı)yor eki getirilerek yapılır. Eylemin konuşma anında yapıldığını bildirir.

Şimdiki zaman eki -yor, kendinden önce gelen -a, -e geniş ünlülerini daraltır:

başlayor >başlıyor

arayor > arıyor

bekleyor > bek liyor

Olumlu	Olumsuz	Olumlu-Soru
Buluyorum	Bulmuyorum	Buluyor muyum?
Buluyorsun	Bulmuyorsun	Buluyor musun?
Buluyor	Bulmuyor	Buluyor mu?
Buluyoruz	Bulmuyoruz	Buluyor muyuz?
Buluyorsunuz	Bulmuyorsunuz	Buluyor musunuz?
Buluyorlar	Bulmuyorlar	Buluyorlar mı?

* Çocuklar havuzda yüzüyor.

* Kardeşimle soru çözüyorum.

* Köylüler, tarlada çalışıyorlar.

Not: -makta, -mekte ekleri de şimdiki zaman eki olarak kullanılır:

* Ders çalışmaktayım. (Ders çalışıyorum.)

* Hava kararmakta. (Hava kararıyor.)

* Kitap okumaktayım. (Kitap okuyorum.)

d)  Gelecek Zaman

Fiillere -acak, -ecek eklerinden uygun olanı getiri lerek yapılır. Eylemin konuşma anından sonra yapıla cağını bildirir.

Olumlu	Olumsuz	Olumlu-Soru
Kaçacağım	Kaçmayacağım	Kaçacak mıyım?
Kaçacaksın	Kaçmayacaksın	Kaçacak mısın?
Kaçacak	Kaçmayacak	Kaçacak mı?
Kaçacağız	Kaçmayacağız	Kaçacak mıyız?
Kaçacaksınız	Kaçmayacaksınız	Kaçacak mısınız?
Kaçacaklar	Kaçmayacaklar	Kaçacaklar mı?

* Eve vardığımızda seni arayacağım.

* Biraz sonra çıkış zili çalacak.

* Bu konuyu uzun uzadıya tartışacağız.

e)  Geniş Zaman

Fiillere -r, -ar, -er, (-ır, -ir, -ur, ür) eklerinden uygun olanı getirilerek yapılır.

Eylemin her zaman yapıldığını bildirir.

Not: Geniş zaman kipinin olumsuzu yapılırken zaman eki -ir düşer, olumsuzluk eki -ma, -me, -maz, -mez şeklinde fiile eklenir.(BU KISIM ÇOK ÖNEMLİ)

okur > okumaz

giderim > gitmem

görünüz > görmeyiz

Olumlu	Olumsuz	Olumlu-Soru
Uyurum	Uyumam	Uyur muyum?
Uyursun	Uyumazsın	Uyur musun?
Uyur	Uyumaz	Uyur mu?
Uyuruz	Uyumayız	Uyur muyuz?
Uyursunuz	Uyumazsınız	Uyur musunuz?
Uyurlar	Uyumazlar	Uyurlar mı?

Sürekli yapılan, alışkanlık hâline getirilen eylemlerde geniş zaman kipi kullanılır:

* Sabahları bir saat yürürüm.

* Her yıl yaylaya çıkarlar.

* Derslerini dinler, not alır.

B. Dilek (Ä°steme) Kipleri

Bu kipler isteği, tasarıyı, planı ortaya koyar. Fiilde bildirilen işin yapılıp yapılmayacağı konusunda kesin lik yoktur.

Dilek kiplerinde zaman kavramı yoktur.

Dilek kipleri koşul, istek, gereklilik ve emir kipleri olmak üzere dörde ayrılır.

a) KoÅŸul (Dilek-Åžart) Kipi

Fillere -sa, -se eklerinden uygun olanı getirilerek ya pılır. Eyleme koşul anlamı katar.

Olumlu	Olumsuz	Olumlu-Soru
Tutsam	Tutmasam	Tutsam mı?
Tutsan	Tutmasan	Tutsan mı?
Tutsa	Tutmasa	Tutsa mı?
Tutsak	Tutmasak	Tutsak mı?
Tutsanız	Tutmasanız	Tutsanız mı?
Tutsalar	Tutmasalar	Tutsalar mı?

* Çalışsa başarılı olur.

* Buraları görse o da kalmak isterdi.

* Söylenenleri yapsan sana kimse kızmaz.

** Koşul eki bazen eyleme istek anlamı katar:

* Onlarla siz de gitseniz.

* Keşke ben de onu görsem.

Örnek Soru:

AÅŸağıdaki cümlelerin hangisinde “-sa, -se” eki eyleme koÅŸul anlamı katmamıştır?

A) Seni görse hatırlayacak.

B) Bari çalışsa da para kazansa.

C) Konuyu bilsem cevap vereceÄŸim.

D) Bu soruyu da çözersem tam puan alacağım.

Cevap: B

b) Ä°stek Kipi

Fiillere -a, -e eklerinden uygun olanı getirilerek yapı lır. Eyleme istek anlamı katar.

Olumlu	Olumsuz	Olumlu-Soru
Duyayım	Duymayayım	Duyayım mı?
Duyasın	Duymayasın	-
Duya	Duymaya	-
Duyalım	Duymayalım	Duyalım mı?
Duyasınız	Duymayasınız	-
Duyalar	Duymayalar	-

* Bu ders konuyu bitirelim.

* Yarın erken gelesin.

* Bu soruya ben de bakayım.

Not: -lım eki sadece istek kipinin birinci çoÄŸul kiÅŸi eki olarak kullanılır: bilelim, yazalım …

c)  Gereklilik Kipi

Fiillere -malı, -meli eklerinden uygun olanı getirilerek yapılır. Eyleme gereklilik, zorunluluk anlamı katar.

Olumlu	Olumsuz	Olumlu-Soru
Kalmalıyım	Kalmamalıyım	Kalmalı mıyım?
Kalmalısın	Kalmamalısın	Kalmalı mısın?
Kalmalı	Kalmamalı	Kalmalı mı?
Kalmalıyız	Kalmamalıyız	Kalmalı mıyız?
Kalmalısınız	Kalmamalısınız	Kalmalı mısınız?
Kalmalılar	Kalmamalılar	Kalmalılar mı?

* Yaşadığım tatsızlıkları unutmalıyım.

* Öğrenci, sorumluluğunu bilmeli.

* Yaşlıları ve düşkünleri korumalıyız.

** Gereklilik kipi, “olmak” yardımcı fiiline eklendiÄŸinde “tahmin” anlamı katar.

Geciktiğine göre trafiğe takılmış olmalı.

d)  Emir Kipi

Emir kipinin eki yoktur. Eylemin yapılmasını emreder.

Emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul çekimi de yoktur. Çünkü insan kendisine emredemez.

Olumlu	Olumsuz	Olumlu-Soru
-	-	-
Oku	Okuma	-
Okusun	Okumasın	Okusun mu?
-	-	-
Okuyun	Okumayın	-
Okusunlar	Okumasınlar	Okusunlar mı?

* Çabuk, içeriye girin.

* Herkes yanına şemsiye alsın.

* Konuşmacıyı sessizce dinleyin.

Örnek Soru: (1992-DPY)

“Bilmek” fiilinin gereklilik kipi ikinci çoÄŸul ÅŸahıs çekimi aÅŸağıdakilerden hangisidir?

A) Bilseniz

B) Bilesiniz

C) Bilmelisiniz

D) Bilirsiniz

Cevap: C

Örnek Soru: (1994-DPY)

Hangi cümledeki fiilin kipi diğerlerinden farklıdır?

A) Mum dibine ışık vermez.

B) Kardeşim daima geç gelir.

C) Biraz da kendine baksın.

D) Her sabah ormanda koşarım.

Cevap: C

Örnek Soru: (2001-DPY)

AÅŸağıdaki eylemlerden hangisi “ÅŸart” kipindedir?

A) Unutmayalım

B) Görmeseniz

C) KoÅŸmaya

D) Bilesiniz

Cevap: B

** Türkçede bir fiil birden çok zaman eki alabilir: geliyordu, okuyacakmış. gelmezse, anlatmalıydı…

Böyle fiillere birleşik zamanlı fiil ya da birleşik çekimli fiil denir.

Bu yazıya bakanlar sonra bunlara baktı